Cuộc đời và sự nghiệp

Luân lý gia đình như thế thì làm sao mà không càng ngày càng lụn bại cho được. Ta thử xem gia đình của ta bây giờ thì cha mẹ coi con như của, nói rằng của mình đã sinh ra, mình muốn thế nào thì phải thế. Đại khái cha mẹ không muốn lo việc đời, thì cũng không muốn cho con đi xa, cha mẹ muốn lòn cúi các cửa ông lớn này, ông lớn nọ để con làm các sở cho vẻ vang thì cũng bắt con như thế, thật không còn gì là cho con một chút tự do. Ấy là tôi nói mấy nhà giàu, còn như các nhà nghèo thì dạy con thì tát, thì chửi, thì đánh thì nói rằng thương con cho roi cho vọt, mà không biết rằng làm như thế là nuôi cho con một cái tính phục tùng nô lệ. Khi còn ở trong gia đình thì thở cái không khí chuyên chế của gia đình, khi đến trường học thì thở cái không khí trong trường học (tính người mình hay thích giao con cho một ông thầy dữ đòn) thì làm sao khi bước chân ra ngoài xã hội khỏi quen tính nô lệ, chịu lòn cúi người. Cái tính nô lệ của người mình ngày nay chính là mang từ lúc trong gia đình chuyên chế mà ra vậy.

Thương hại thay trong hai nghìn năm các nhà vua chẳng ngó chi đến lợi hại dân tộc, chỉ lo tính toán để đè nén cái trí dân, để mà giữ chặt cái chìa khóa tủ sắt ngôi Thiên Tử cho con cháu mình. Nhưng mà có hay đâu, dân đã ngu thì nước phải yếu, vua quan lại nghênh ngang tham nhũng nữa, như thế tất loạn, loạn thì ngôi vua mất. Nếu dân ngu quá, yếu quá không đủ dấy loạn được, thì các nước khác nó tràn vào, ấy là cái lẽ tự nhiên, làm gì thế nào cũng không khỏi mất. Cho nên xưa nay cái ngôi vua thay đổi luôn, cũng như cái ghế hạng nhất ở rạp hát vậy.

Sở dĩ ông có cái nhìn khác người như thế là vì ông đánh giá nguyên nhân mất nước bằng một cái nhìn tỉnh táo, sáng suốt hơn nhiều người khác. Thông thường, đối với một người yêu nước, nhìn thấy đất nước mình bị mất chủ quyền, bị người nước khác đến đè đầu cưỡi cổ, thì phản ứng tự nhiên là quy nguyên nhân cho bên ngoài: ta mất nước là vì dã tâm của kẻ xâm lược. Vào cuối thế kỷ 19 - đầu thế kỷ 20, kẻ xâm lược đó chính là nước Pháp, do đó ghét Pháp là tình cảm tự nhiên, không cần phải lý luận dông dài. Quan điểm đó bắt nguồn từ một cách nhìn nặng phần cảm tính, không phải là cái nhìn khách quan, khoa học. Nhưng nó lại là một phản ứng tự nhiên, bột phát của những người dân trong một đất nước bị lệ thuộc, kể cả giới trí thức.

Quan niệm mới của một nhà kinh tế - triết gia (Amartya Sen) viết về “toàn cầu hoá nhân thân” cho rằng toàn cầu hoá và yêu quê hương không trái nhau. Phải có một quê hương. Giúp toàn cầu hoá trọn vẹn đúng nghĩa hơn. Nhưng sống ở đâu cũng đóng góp được cho quê. Bên nhà lâu lâu lại nói “thu hút Việt kiều về nước đóng góp” là cổ lỗ sĩ. Trí thức là đầu óc mở rộng, không là bằng cấp. Nhiều người bằng cấp không trí thức.

Trong đầu tôi hình dung “con khủng long cuối cùng còn sót lại của miệt vườn Nam Bộ” một con khủng long oằn vai chở nặng chữ nghĩa của ruộng đồng bát ngát như một bộ tự điển bách khoa biết đi. Đúng vậy, Sơn Nam là một pho tự điển bách khoa sống động mà mỗi bước chân của con người đi bộ quanh năm ấy, đi đến đâu là gieo và gặt vô số mùa màng dụ ngôn dân gian đưa vào tác phẩm của mình. Chỉ đáng giận hôm nay là ngày 13 thứ tư chứ không phải ngày 13 thứ sáu theo lịch kiêng kỵ phương Tây, thế mà “bố già” nỡ ra đi đành đoạn.

Thủ tướng Nga, Vladimir Poutin phát biểu: "Cái chết của Alexander Solzhenitsyne là một sự mất mát lớn lao cho nước Nga. Chúng tôi hãnh diện có ông là đồng hương và đồng thời". Ông Mikhail Gorbatchev, cựu chủ tịch Liên Bang Xô Viết đã ca tụng ông "là một trong những người đầu tiên dám lớn tiếng tố cáo tính chất phi nhân của chế độ Stalin". Tổng thống Pháp Nicolas Sarcosy thì nói: "Ông đã mở mắt cho thế giới về hiện thực của hệ thống cộng sản xô viết". Bà Angela Merkel, thủ tướng Cộng Hòa Liên Bang Đức cho biết bà đã đón nhận tin buồn với lòng vô cùng thương cảm và gửi lời phân ưu đến tổng thống Nga, Dimitri Medvedev. Ông Stephen Harper, thủ tướng Canada đã nói về Solzhenitsyne rằng...

Nhưng điều mà khiến Mục sư Martin Luther King vượt lên trên tất cả những lãnh tụ chính trị Hoa Kỳ chính là những động lực đấu tranh có tính luân lý ông theo đuổi và quan điểm đấu tranh bất bạo động ông đã nhen nhóm trong lòng cộng đồng da đen nói riêng, và những người bị áp bức trên toàn thế giới nói chung. Chính hai điểm thành công ngoại hạng này đã khiến tên tuổi ông vượt ra ngoài biên cương lãnh thổ Hoa Kỳ và trở thành một vĩ nhân của thế giới thời hiện đại. Đó cũng chính là nguyên nhân khiến Hàn Lâm Viện Thụy Điển quyết định trao tặng giải thưởng Nobel Hòa Bình cho ông vào năm 1964, khi ông mới 35 tuổi, trẻ nhất trong lịch sử trao giải này.

Về mặt văn hóa - xã hội, Nguyễn Trường Tộ khuyên triều đình tìm mọi cách nâng cao văn hóa đất nước theo hướng coi trọng khoa học - kỹ thuật, để sớm nâng cao đời sống của nhân dân. Ông phê phán tình trạng kinh đô Huế luộm thuộm, mất vệ sinh, công thự dột nát, lương bổng quan lại quá ít ỏi,v.v...

Ông nêu hàng loạt vấn đề quan trọng như: nên sáp nhập các tỉnh để giảm bớt số quan lại và có điều kiện tăng lương cho quan lại nhằm giảm tệ tham nhũng, khuyến khích tính liêm khiết; đề nghị sửa đổi chính sách thuế, đánh thuế nhà giàu nặng hơn nhà nghèo, đánh mạnh vào xa xỉ phẩm...

Cái sự tuyên truyền là vũ khí cực kì lợi hại của những tên độc tài, nó được dùng vô cùng hiệu quả với phương châm « nói một lần anh là con lợn, anh sẽ ko tin. Bảo anh 10 lần anh là con lợn, anh cũng chả tin. Nhưng nếu bảo anh 100 lần anh là con lợn thì nó sẽ tự nhiên vào đầu anh và anh là con lợn thật ». Trong phim này, ta thấy những kỹ thuật chiêu thức tuyên truyền được dùng: (1) Bộ mặt thật của Staline thì xần xùi, lở loét (do một chứng bệnh ngày bé để lại di chứng), nhưng khi nên tivi và báo chí thì bộ mặt này được tẩy sửa trông rất đẹp. (2) Để xoá sổ một người thân cận, có chụp trong một số bức ảnh công bố trước đó, có gì khó khăn đâu: chỉ việc dùng kĩ thuật tẩy xoá hình ảnh của kẻ đó trong bức ảnh, còn giữa nguyên các nhân vật còn lại. (3) Có thể dùng người đóng thế vai Stalin trong những dịp ở nước ngoài, ví dụ ở Berlin. (4) Tổ chức những chuyến viếng thăm đất nước cho du khách nước ngoài, nhưng có lên lịch trình cụ thể, cho người ra đóng vai dân thường, sống cuộc sống no đủ hạnh phúc. Cách thức này đâu đã hết hiệu lực. Mianma và Bắc Hàn cũng đang sử dụng chiến thuật này. Tuy nhiên, con người bây giờ khôn hơn trước rồi, họ nhìn thấy thế nhưng chả còn ai tin vào nó như trước nữa. (5) Bịa ra số liệu để chứng minh cho sự phát triển vượt bậc của nền kinh tế. Rồi chỉ vì hoàn thành kế hoạch được giao mà không kể đến tính hiệu quả của công việc. (6) Tạo ra những người anh hùng dân tộc, anh hùng lao động, anh hùng đào than, anh hùng lái máy bay, v.v...