Tham nhũng - cả dân tộc đã mệt mỏi [I]

Mỗi ngày mỗi chúng ta đều nghe ra rả đài báo trong nước và nước ngoài nói về quốc nạn tham nhũng ở Việt Nam. Đã lần nào chúng ta thử tự hỏi chúng ta đã nghe bao nhiêu năm rồi, hiện trạng tham nhũng ở Việt Nam có cải thiện được chút nào không hay mỗi ngày một trầm trọng hơn, hay tự hỏi chúng ta đã đủ mỏi mệt chưa? Tôi xin ghi lại một số điều nhỏ mắt thấy tai nghe và điểm một số góc nhìn nhỏ của mình mong được chia sẻ cùng tất cả mọi người hai phe Quốc-Cộng.

1. Tham nhũng… vài điều mắt thấy tai nghe

Cách đây vài hôm tôi có dịp đi công tác tại Thái Lan. Vì công ty tôi đang làm việc là công ty tư nhân, mỗi khoản chi phí cho một chuyến đi công tác nước ngoài đều được tính toán rất kỹ lưỡng để có thể tận dụng tối đa hiệu quả từng đồng tiền bỏ ra trong kinh doanh. Tại Thái Lan tôi vô tình gặp một “đoàn công tác” của chính phủ, và vì cùng người Việt Nam ra nước ngoài với nhau nên chúng tôi nhanh chóng làm quen rồi ngồi tán chuyện tầm phào về những chuyến đi công tác nước ngoài. Và những gì tôi thu lượm qua những cuộc nói chuyện tầm phào ấy được khiến lòng xót xa, xót xa cho người dân, xót xa cho đồng tiền họ bỏ ra nộp thuế, xót xa luôn cho cả "vận mệnh và tương lai của dân tộc" nếu mọi người đọc xong không cho là tôi nói quá lời.

Đoàn công tác ấy là đoàn “Hội phụ nữ thành phố Nam Định” có tháp tùng thêm cả một hai quan chức Thành Đoàn thành phố. Mục đích của “đoàn công tác” là “đi tìm hiểu học hỏi cách sử dụng đồng vốn cho vay giúp đỡ người nghèo từ các nước bạn”. Mấy chị thành viên trong đoàn khoe với tôi những tấm hình chụp được và kể cho tôi nghe những nơi họ được đi qua một cách đầy hào hứng. Hành trình xin tạm lược lại như sau:

- Chương trình đoàn đi gồm có: Trung Quốc (Bắc Kinh - Thượng Hải – Hàng Châu) – Thailand – Singapore.

- Những nơi đoàn đi tham quan “học hỏi kinh nghiệm” gồm có: Bắc Kinh: Vạn Lý Trường Thành, Tử Cấm Thành, Di Hòa Viên, Thập Tam Lăng, Thiên Đàn, Vương Phủ Tỉnh…; Thượng Hải: Tháp Đông Phương Minh Châu, khu siêu thị Phố Đông, Dự Viên; Hàng Châu: Tây Hồ, Vườn Trà Long Tỉnh… Vì tôi phải căng tai lên nghe, trợn mắt nhìn hình và về phải kiểm lại trên Internet nên mới nhớ gần hết được những địa danh đó. Không biết chương trình tại Thái Lan và Singapore của đoàn sẽ thế nào, nhưng chúng ta có thể tin chắc lịch trình cũng sẽ tương tự.

- Thời gian “đoàn công tác” đi “công tác” kéo dài khoảng hai tuần, từ cuối tháng Mười vắt qua tháng Mười Một. Nếu bạn đọc nào có điều kiện có thể kiểm chứng giúp thông tin.

Tôi có hỏi thăm chơi đoàn phải đi làm việc với những đối tác nào, các chị trong Hội Phụ Nữ cười rổn rảng trả lời: “Lên chương trình là đi công tác, nhưng thực ra là tạo điều kiện cho lãnh đạo Hội đi du lịch nước ngoài”. Tôi hỏi: “Đoàn mình bao nhiêu người hả các chị? Chi phí chắc tốn kém lắm”. Các chị trả lời: “Đoàn có 19 người tất cả, trong đó có cả mấy xuất ngoại giao của mấy anh Thành Đoàn nữa. Chi phí cũng không bao nhiêu cả, chỉ có 45.000.000 đồng/người trả cho công ty du lịch tổ chức đoàn tham quan”. Tôi nhẩm tính trong đầu: 45.000.000 VND/người x 19 người = 855.000.000 VND.

Nếu câu chuyện tới đây cũng chưa có gì đáng nói lắm. Mọi người ngồi nói linh tinh những chuyện khác, và theo phong cách nói chuyện người Việt Nam, tôi hỏi thăm công việc của các chị. Các chị cũng nhiệt tình chẳng giấu giếm gì. Các chị kể tiền đi “công tác” được thanh toán vào “quỹ hỗ trợ vay vốn xóa đói giảm nghèo” tại tỉnh Nam Định, và đây là những khoản chi phí “bắt buộc phải có, không dùng cũng uổng”. Tôi hỏi việc vay vốn xóa đói giảm nghèo có khó không? Các chị trả lời: “Mỗi hộ phụ nữ nghèo tại tỉnh Nam Định được Hội vay 6.000.000 đồng nếu hoàn thành đủ các thủ tục trong hồ sơ với đủ các chứng nhận cần thiết, thời gian duyệt hồ sơ chừng sáu tháng, và người vay phải trả trong vòng 10 năm”. Vâng, tôi không dám hỏi thêm nữa vì tôi cũng là người sống trong nước và cũng biết sơ bộ để hoàn thành được một bộ hồ sơ thủ tục vay vốn ở Việt Nam… khó tới mức nào, cũng đại khái đoán tiền tới được người nghèo cần xóa đói nếu có tới sẽ mất bao nhiêu... phần trăm. Và tôi cũng chưa dám chia con số hộ phụ nữ nghèo sẽ được vay vốn (“vay” chứ không phải “cho”) mưu sinh nếu đoàn công tác không đi “công tác nước ngoài” như thế này mà dùng số tiền đó để cho vay thực sự như tôn chỉ của quỹ người nghèo.

Nếu câu chuyện chỉ tới đây thì chắc cũng… chưa có gì đáng nói. Lát sau mấy chị tíu tít mang các cuốn phiếu thu của Trung Quốc nhờ người hướng dẫn đoàn ghi chép. Đến đây thì tôi thực sự… shock. Các chị quả nhiên kinh nghiệm công tác nước ngoài đầy mình. Các chị mua khoảng 30 cuốn “phiếu thu” ngoài tiệm sách ở Trung Quốc, mỗi cuốn xé một tờ để cho “số xê-ri khác nhau” rồi nhờ người hướng dẫn biết tiếng Hoa viết hóa đơn thanh toán. Tôi hỏi: “Không phải hóa đơn tài chính, làm sao nhà nước cho thanh toán”. Các chị trả lời: “Thanh toán trong tay bọn chị chứ trong tay ai. Mấy chữ Tàu loằng ngoằng thế này, ai biết là cái gì? Ở Việt Nam cũng không phân biệt được hóa đơn tài chính của nhà nước Tàu phát hành với lại hóa đơn bán lẻ Tàu không có giá trị thanh toán mua ở ngoài… tiệm sách”. Tôi liếc qua và rùng mình, gần 20 hóa đơn được ghi, hóa đơn ít nhất cũng bảy tám trăm, nhiều là vài ngàn Nhân Dân Tệ Trung Quốc. Vậy thì cái con số 885 triệu trọn gói kia về tới Việt Nam thanh toán ngân sách quốc gia hoặc “quỹ người nghèo” không biết sẽ nở thành bao nhiêu nữa? Nếu không choáng thì quả là chuyện lạ.

Dường như trong câu chuyện, cảm thấy được suy nghĩ của tôi nên các chị Hội Phụ Nũ cũng hơi ngại. Một chị nói: “Mấy anh Thành Đoàn còn… thanh toán nhiều hơn nhiều cơ”. Rồi chị khoe một anh tên Phi mua một cái lưu hương thờ “đẹp lắm, cao hai tấc, ở Bắc Kinh, giá chỉ có 2000 tệ”. Tôi hỏi: “Một tệ được bao nhiêu tiền Việt”, chị trả lời: “Khoảng hơn 2.000 đồng”. Vâng, chỉ một cái lư hương quà kỷ niệm là hơn 4.000.000 đồng tiền Việt, trong khi cả chuyến công tác nước ngoài có mang lại hợp đồng và lợi nhuận cho công ty của tôi chi phí hết có hơn 10.000.000 đồng một chút.

Vâng, cũng là vui miệng đất khách quê người mà người Việt gặp nhau nên chuyện nọ nối tiếp chuyện kia. Các chị kể tiếp ở Thượng Hải các chị đi qua có gặp một đoàn công tác của một công ty dệt may nhà nước nào đó. Đoàn tham gia hội chợ một tuần, thuê ba gian hàng (tôi ước giá ba gian trưng bày tiêu chuẩn (standard booth) chắc không dưới 15.000 USD cho một hội chợ quốc tế như thế) nhưng họ chả có mặt ở hội chợ ngày nào. Họ thuê hướng dẫn đi du lịch khắp cả Trung Quốc, còn gian hàng hội chợ thì để… người phiên dịch coi. Người phiên dịch lần này trúng quả lớn, xếp hàng của công ty vào một gian, còn hai gian còn lại cho các công ty bản địa Trung Quốc… thuê lại.

Vâng, chỉ là chuyện tôi nghe lại thôi nhưng tôi thực sự… choáng. Giá ông giám đốc công ty tư nhân tôi đang làm thuê ở Việt Nam có số tiền đó để đi triển lãm, công ty có thể làm được bao nhiêu chuyện. Nhưng chuyện này tôi cũng chỉ là nghe lại mà không có cách nào kiểm chứng. Vậy nên hai câu chuyện trên đúng là: một chuyện… tai nghe, một chuyện… mắt thấy, tạm coi nó như lời dẫn ban đầu. Cũng may câu chuyện trên đất Thái chỉ diễn ra chừng hơn hai tiếng đồng hồ rồi ai về phòng người ấy ngủ, chứ nếu không lời dẫn ban đầu này không biết sẽ dài tới đâu nữa.

2. Tham nhũng… những điều ai cũng biết mà chả ai buồn nói.

Tình trạng tham nhũng trầm trọng tại Việt Nam chúng ta có nhìn thấy không? Người trong nước ai ai cũng nhìn thấy cả. Ra đường là gặp tham nhũng của các anh cảnh sát giao thông rồi, nói chi tới việc người dân bước vào cửa cơ quan… công quyền nhà nước. Chúng ta gặp nhiều quá, nghe nói nhiều quá nên chắc… chán chẳng muốn nhắc tới nữa. Bất cứ ai trong cái hệ thống công quyền đó cũng phải… tham nhũng một cái gì đấy.

Phải chăng chúng ta nghe đã… mệt mỏi?

Các cấp lãnh đạo có thấy không? Chắc chắn thấy chứ, vì cứ ra đường là gặp mà. Muốn bắt nào có khó gì? 100% hải quan sách nhiễu nhận hối lộ, 100% cán bộ thuế vụ nhà nước nhận “bồi dưỡng tự nguyện” của các doanh nghiệp. Không “tự nguyện” có được không? Ở đây có bạn nào đang làm doanh nghiệp tại Việt Nam xin trả lời giúp tôi một tiếng! Phải chăng đó cũng là lý do Bộ Kế Hoạch Đầu Tư thống kê gần 90% các doanh nghiệp mới mở tại Việt Nam đóng cửa ngay lập tức trong vòng một năm, số còn lại hơn một nửa đóng cửa trong vòng một năm kế tiếp?

“Không bắt được tận tay người ta tham nhũng thì làm sao truy tố được? Luật pháp phải dựa trên chứng cớ.” Vâng, đúng là như thế. Vậy các cơ quan công quyền để làm gì? Tại sao các vụ tham nhũng tại Việt Nam lại toàn do… báo giới phanh phui, trong khi nghiệp vụ chuyên ngành của các phóng viên cũng như quyền hạn và điều kiện tiếp xúc với tư liệu của họ không thể bằng được các… cơ quan chuyên ngành. Đấy là chúng ta còn chưa bàn luận quyền tự do báo chí bị hạn chế và kiểm soát của họ khiến họ luôn luôn cảm thấy bó chân bó tay, muốn viết gì nói gì cũng phải cân nhắc kỹ lưỡng, phải… nhìn trước ngó sau trước khi mở miệng.

Mà thôi, cũng không cần tìm chứng cớ đâu xa nữa. Cách tìm ra tham nhũng đơn giản nhất, dễ áp dụng nhất hiện nay là chỉ cần tìm bất cứ một quan chức nào (vâng, nhiều lắm và khắp cả trong xã hội), yêu cầu họ giải trình “tiền ở đâu ra mà nhà lầu xe hơi nhiều cái, con cái tất cả du học Mỹ Úc Nhật…”. Đại bộ phận các quan chức xuất thân từ giai cấp công-nông, cha mẹ ông bà chắc không thể nào để cho con cái thừa hưởng… một cục vàng. Mười ông quan lớn giàu có không thể cùng một lúc cả mười ông giàu có vì… nuôi chó cảnh. Đây chỉ là phương thức thô thiển nhất mà một người dân đen ngoại đạo như tôi nhìn thấy. Vậy thì tham nhũng có chống được không mà phải để trở thành quốc nạn như vậy? Được chứ, sao không được? Vấn đề nằm ở chỗ người ta có muốn chống hay không mà thôi. Sắp tới có chính sách quan chức kê khai tài sản đấy, và tôi đang tò mò chờ xem liệu đây có phải là một màn... hài kịch?

Những vụ tham nhũng phanh phui gần đây hẳn chỉ là một cạnh nhỏ của phần bề nổi của một tảng băng khổng lồ, và “nạn nhân” phải chăng chỉ là… con chốt thí xui xẻo trong các chiến dịch định hướng dư luận xã hội hay những cuộc đấu đá tranh giành quyền lực trên kiến trúc thượng tầng xã hội? Hoặc giả cũng có thể “sự tham nhũng mặc nhiên” ấy không ngờ gây hậu quả tai hại thu hút chú ý của cả xã hội, ví như vụ sập cầu Cần Thơ gần đây chẳng hạn? Những câu hỏi này tôi sợ bị ý tưởng chủ quan định hướng, không dám trả lời, xin được dành lại cho tất cả mọi người.