Hai doanh nhân Qantas được giải cứu khỏi Việt Nam

Nguồn: Sydney Morning Herald

Lê Quốc Tuấn, X-Cafe chuyển ngữ

30.07.08.2010

Họ là hai nhà quản lý nhiều tham vọng được gửi đến các phạm vi hoạt động bên ngoài của đế chế Qantas. Công việc của họ rất đơn giản: giúp một hãng hàng không nhỏ đang thua lỗ tại Việt Nam trở thành một chi nhánh có lợi nhuận cho thương hiệu Jetstar rẻ tiền của Qantas để sẽ trở thành tâm điểm nhằm mở rộng vào thị trường sinh lợi ở châu Á.

Trước tiên là Daniela Marsilli chuyển đến thành phố Hồ Chí Minh,thủ đô tài chính sầm uất của Việt Nam trong năm 2007 cùng với John Brinkley, chồng của cô, và Amelia, cô con gái bốn tuổi của họ. Marsilli là một trong những giám đốc điều hành Qantas đầu tiên làm việc tại Việt Nam, trở thành người trưởng điều hành của một công ty được mang một tên hiệu khác là Jetstar Pacific.

Một năm sau, từ Melbourne, Tristan Freeman di chuyển đến một căn hộ sang trọng ở quận Nhất của thành phố cùng vợ và hai con gái trẻ để nhận vị trí chỉ đạo về tài chính.

Các chức vụ ở nước ngoài này của họ đã trở thành một cơn ác mộng có thực.

Vài tuần trước, hai cặp này lặng lẽ trở lại Sydney sau khi chịu đựng qua những gì họ mô tả như là một "kinh nghiệm tồi tệ và đáng xấu hổ" ở Việt Nam. Trong hơn sáu tháng họ đã bị cấm rời khỏi đất nước này trong lúc các cơ quan điều tra về những thiệt hại thua lỗ ở công ty Jetstar Pacific.

Hy vọng trở về nước của họ đã bị tiêu tan khi các quan chức thường xuyên liên tục tra vấn họ - cả hai không nói được tiếng Việt. "Họ trở thành đối tượng bị đe dọa, thẩm vấn, bị từ chối người đại diện pháp lý và chẳng hề được cho biết là mình phạm tội gì, "một người đồng nghiệp cho biết.

Mặc dù với tình cảnh như thế, sự kiện Marsilli và Freeman đã không hề nán lại lâu trong tâm trí của hầu hết người Úc - ngay cả khi câu chuyển này nổi lên vào đầu năm nay rằng các cơ quan Việt Nam đã tách họ khỏi gia đình ngay trước khi họ sắp bay về nhà trong dịp Giáng sinh.

Trong khi ít tuyên bố ra công khai, Qantas đã tích cực làm việc đàng sau hậu trường. Steve Jackson, ngưòi chỉ huy về an ninh của hãng hàng không đã dành thời gian dài đáng kể ở Việt Nam để cố gắng giải quyết bế tắc. Là một cựu chiến binh của ngành cảnh sát Liên bang Úc, Jackson từng đứng đầu cuộc điều tra vụ đánh bom tại Bali vào năm 2002 và là người chỉ huy các hoạt động tại Thế vận hội Sydney.

Hiện nay hai người giám đốc điều hành đã được trở về nhà nhưng khả năng tiếp tục kinh doanh của Qantas ở Việt Nam vẫn còn trong nghi hoặc. Không hề có tội trạng gì được đưa đối với Marsilli và Freeman. Cuộc điều tra về vụ thua lỗ bảo hiểm giá xăng dầu (fuel-hedging) trị giá 31 triệu Mỹ kim tại Jetstar Pacific trong năm 2008 đã ngưng lại không một lời giải thích. Điều này giải thích tại sao cả hai đã không muốn nói chuyện công khai về các sự cố ấy.

Vấn đề ở trung tâm của cuộc điều tra đã đi đến bộ phận đầu não của Qantas. Alan Joyce, người chủ Jetstar trước khi ông đãm nhiệm chức vụ giám đốc điều hành Qantas vào cuối năm 2008, là một trong hai giám đốc điều hành của Úc trong hội đồng gồm sáu thành viên của Jetstar Pacific khi hợp đồng bảo hiểm rủi ro nhiên liệu đã được phê duyệt trong tháng 2 năm 2008. Người còn lại là David Hall, cựu giám đốc tài chính của Jetstar, hiện nay là ông chủ công nghệ của Qantas.

Khi tranh cãi xuất hiện đầu tiên, Qantas đã tìm tư vấn pháp lý về việc liệu các giám đốc của mình có được an toàn để đi Việt Nam hay không. Có giai đoạn, một cuộc họp hội đồng quản trị Jetstar Pacific đã được tổ chức tại Singapore thay vì ở trụ sở của họ chính tại Thành phố Hồ Chí Minh.

Qantas bị kẹt giữa hai phe tại Việt Nam: một phe muốn Quantas tăng cường kinh doanh Jetstar Pacific và một phe khác chỉ đơn giản muốn công ty này phải rút ra. Trong năm qua, ngoài vụ điều tra về vụ hợp đồng bảo đảm giá nhiên liệu, Jetstar Pacific còn phải đối diện với những trở ngại khác bao gồm một thúc ép mạnh mẽ của Bộ Giao thông vận tải buộc hãng hàng không này phải thay đổi logo của mình vào tháng Chín.

Jetstar Pacific là một mối đe dọa lớn cho Vietnam Airines, hãng hàng không lớn thứ nhì của cả nước và là hãng đầu tiên được mở cửa cho đầu tư nước ngoài khi Qantas mua cổ phần ban đầu của họ vào Tháng Bảy 2007.

Hiện nay, Qantas có 27 phần trăm cổ phần, chính phủ Việt Nam sở hữu tất cả các phần còn lại thông qua Tổng công ty Đầu tư vốn của Nhà nước.

Carlyle Thayer, giáo sư chính trị tại đại học NSW, người hiện là một chuyên gia về biến đổi chính trị và kinh tế của Việt Nam nói rằng người nước ngoài không thể trông mong để mà dựa vào hệ thống pháp luật tại Việt Nam vì luật pháp và cách làm ăn thương mại không thể được tin cậy vào ý nghĩa là mà họ đưa ra. "Điểm mấu chốt là Việt Nam không phải là một nền kinh tế thị trường theo nghĩa thực sự. Có nguy cơ trong môi trường kinh doanh bởi vì nhà nước sẽ can thiệp bằng chính trị và tội phạm hóa các hành vi thương mại," ông nói.

"Bài học là ở chỗ doanh nghiệp nhà nước Việt Nam luôn được bảo vệ để chống lại người nước ngoài - đấy không phải là một sân chơi bình đẳng".

Năm ngoái, chính phủ Việt Nam đã điều tra về những thua lỗ trong vụ bảo đảm giá nhiên liệu, mặc dù đã có một cuộc xem xét trước đó của KPMG cho ủy ban các cổ đông của Jetstar Pacific đã không tìm thấy điều gì sai trái với hợp đồng. Các hợp đồng bảo hiểm rủi ro giá nhiên liệu là một công cụ phổ biến thường được sử dụng bởi các hãng hàng không để ổn định giá nhiên liệu máy bay phản lực. Hợp đồng mà Jetstar Pacific đã đạt được là hợp đồng đầu tiên cho năm tài chính 2008-09 của mình.

Với giá nhiên liệu tăng cao gần mức kỷ lục, Freeman đạt được một thỏa thuận với Công ty Xăng dầu quốc doanh Việt Nam cho khoảng 75 phần trăm nhiên liệu của mình sẽ được giới hạn ở mức 135 đô một thùng trong năm tới ngày 31 tháng 5 năm ngoái. Nhưng chỉ trong một tháng, giá nhiên liệu đã giảm mạnh khi cuộc khủng hoảng tài chính khống chế trên thế giới, và đến cuối năm 2008 đã giảm xuống khoảng 50 đô/thùng. Khiến hãng hàng không này bị thua lỗ thê thảm ngay từ trên bản hợp đồng.

Marsilli đã vô tình bị cuốn vào cuộc điều tra bởi vì cô đã ký kết các văn bản liên quan đến hợp đồng khi thay thế cho Lương Hoài Nam, vị tổng giám đốc điều hành hiện đang bị tù của hãng hàng không Việt Nam, người đã đi nghỉ vắng vào thời điểm đó.

Các thua lỗ đã minh chứng cho lý lẽ để bào chữa với các quan quyền chính trị Việt Nam chống lại công cuộc đầu tư của Qantas. "Đã có sự phản đối từ ngày hãng hàng không được mang thương hiệu Jetstar Pacific [từ Pacific Airlines]", một nhân viên nói. "Người ta xem như Qantas đến để uy hiếp một nhà buôn nhỏ".

Qantas đã rõ ràng được xem như bị chính quyền Việt Nam cầm giữ để đòi tiền chuộc - với Marsilli và Freeman là một thứ thế chấp - để đảm bảo Quantas sẽ không thực hiện được quyền chọn bán (put option) các cổ phần để rút đầu tư của mình ra khỏi Jetstar Pacific. Quyền chọn bán thường đưọc dùng để thu hút các nhà đầu tư bằng cách cho họ cơ hội để thu hồi vốn đầu tư của họ sau này nếu công ty không đạt được kết quả mong muốn.

Tuy nhiên, như nhiều người có thể đã muốn công ty này phải ra đi, việc thực hành quyền chọn bán của Quantas sẽ có nghĩa là các cổ đông Việt Nam đã phải tìm đủ 50 triệu để trả lại cho Qantas.

Một người bên trong nội bộ đã khiếu nại rằng Marsilli và Freeman bị bắt buộc phải thực hiện một tuyên bố thừa nhận rằng họ chịu trách nhiệm về những thua lỗ của hợp đồng bảo hiểm rủi ro về nhiên liệu, như một điều kiện trước khi họ được thả, tại một buổi điều trần do một tướng của Bộ Công an chỉ đạo vào cuối tháng trước.

David Epsten, trưởng công tác doanh nghiệp của Qantas, đã bác bỏ những tuyên bố cho rằng hai công dân Úc này bị giữ để đòi tiền chuộc và nói rằng họ không bị buộc phải viết bất kỳ cam kết nào.

Ông nói rằng, "Có rất nhiều giả thuyết mưu mẹo và hầu hết đều không đúng".

Vào năm 2008, Qantas hành động như một “đại lý kinh doanh" cho các giao dịch về bảo hiểm ruỉ ro về giá nhiên liệu,bởi vì không có sẵn một cơ cấu của Jetstar Pacific ở Việt Nam, ông nói.

"Cuối cùng các trách nhiệm giao dịch là thuộc về Jetstar Pacific và đã họ thanh toán từng khoản một như từng được yêu cầu".

Epstein cho biết gần đây Qantas đã mở rộng quyền bán ra của mình trong hạn định "một vài năm hoặc cho đến khi việc làm ăn đạt đến được một điểm kinh doanh thành công”. Ông cho biết Qantas không có kế hoạch rút ra khỏi Việt Nam và đã cam kết tăng cổ phần của mình tại Jetstar Pacific lên đến 30 phần trăm.

Ông đã xác nhận rằng Qantas nợ đến 10 triệu dollars ở các giai đoạn khác nhau của Jetstar Pacific theo sự sắp xếp khá tách biệt với hợp đồng bảo hiểm rủi ro về nhiên liệu.

"Chắc chắn là có giai đoạn nợ [lên đến 10 triệu] trong tiến trình đó. [Nhưng] Tôi không tin rằng hiện nay chúng tôi còn có bất cứ giai đoạn nào ấy nữa".

Richard Broinowski, một cựu đại sứ Úc tại Việt Nam, nói rằng bài học cho một doanh nghiệp hoạt động tại Việt Nam là phải thận trọng thực hiện và có một mạng lưới tình báo tốt.

"Việt Nam cũng giống như Trung Quốc. Hiện đã có một sự giải phóng các thị trường nhưng đằng sau đó, bạn vẫn có bàn tay sắt của Đảng Cộng sản" ông nói. "Nếu mọi thứ không nằm trong lợi ích của họ ... họ sẽ nhìn chúng như trò khôi hài".

Việc mở rộng của Qantas vào Việt Nam là một phần của một chiến lược rộng lớn hơn nhắm mục tiêu đến thị trường tăng trưởng cao của Châu Á bằng cách tăng cường hiện diện của mình thông qua quan hệ đối tác dưới thương hiệu Jetstar.

Khi Joyce và Geoff Dixon, ông chủ lúc ấy của Qantas công bố các tên thương hiệu riêng của hãng hàng không tại Việt Nam vào đầu năm 2008 họ cho rằng tuyến đường giữa phố Hồ Chí Minh và Hà Nội đã có tiềm năng lớn hơn giữa Sydney và Melbourne.

Qantas cũng nhắm đến thành phố Hồ Chí Minh như một trung tâm cho những chuyến bay đường dài của Jetstar đến Châu Âu sử dụng phi cơ Boeing 787 Dreamliner. Thành phố này là một thay thế rẻ hơn cho Singapore hoặc Bangkok.

Nhưng giới hạn của chính phủ Việt Nam về giá vé tối đa đã khiến khó có thể nhận ra tiềm năng của thị trường trong nước. Đầu năm nay Jetstar cũng chọn sân bay Changi của Singapore là trung tâm của mình ở châu Á và đã khởi động đường đi nước bước cho dịch vụ sang châu Âu thay vì Hồ Chí Minh.

Sự kiện này đưa đến các câu hỏi chiến lược về sự ở lại (làm ăn với) Việt Nam. Nhưng Qantas khẳng định rằng họ vẫn cam kết tiếp tục đầu tư.

"Chúng tôi, cũng như các đối tác Việt nam của mình rất tự tin... rằng điều này [sự cố về Marsilli và Freeman] sẽ không cần thiết phải có bất kỳ tác động đáng kể nào đến mối quan hệ đối tác thương mại của chúng tôi", Epstein nói.

Thảo luận