Loạt bài viết của tuần báo TIME về cuộc chiến Việt Nam [II]

Khái Niệm Vương Quyền

Bảo Đại thực sự là một sản phẩm của chủ nghĩa thực dân cũ - một ưu tú bị lấn lướt bởi những tệ hại.

Sinh năm 1913, là người con duy nhất của Hoàng đế Khải Định già yếu, ông được những gia sư người Trung quốc dạy dỗ cho đến năm lên chín. Rồi những cố vấn người Pháp làm việc cho cha ông quyết định ông nên sang Pháp để theo nền học vấn phương Tây.

Vị hoàng đế đội chiếc nón chóp bằng nhung đỏ và mặc áo hoàng bào, đưa con mình đi chuyến xuất ngoại đầu tiên trong lịch sử vương triều. Tại Paris ông đặt vị hoàng tử dưới sự giám hộ của cựu Toàn Quyền An nam là Eugene Charles. "Tôi đem đến cho ngài một học trò," Khải Định nói. "Ngài dạy dỗ nó thế nào tuỳ ý." Ba năm sau, Khải Định qua đời. Ông được an táng trong một lăng tẩm tráng lệ ở Huế; dưới chân mộ của ông trưng bày nhiều phẩm vật của Pháp: bàn chải đánh răng, phích nước nóng và đồng hồ báo thức hiệu Big Ben. Khi Bảo Đại quay về dự lễ tang, ông được tấn ngôi làm vị vua thứ 13 của triều đại nhà Nguyễn. Ông nhường quyền cho vị quan nhiếp chính và vội vã quay về lại Paris.

Vị Hoàng đế trẻ tiếp tục học tiếng Trung quốc, lịch sử An Nam, nghiên cứu sơ qua lịch sử, văn học và kinh tế nước Pháp. Ông đặc biệt quan tâm đến những cuốn sách của Henry đệ IV, vị vua xuất thân từ Navarve đã bắt đầu vương triều Bourbon của Pháp với câu nói diễu cợt: "Paris cũng đáng giá cho ta chịu rước lễ" [Paris is worth a Mass - Henry chịu cải đạo sang Công Giáo để được làm vua - Chú thích của dịch giả] và khẩu hiệu mị dân: "Mỗi gia đình phải có một con gà trong nồi vào ngày Chủ Nhật." Bảo Đại gửi tiền của mình trong ngân hàng Thụy sĩ (và vì thế đã tránh bị trưng dụng trong Chiến tranh Thế giới thứ II), sưu tập tem, học đánh quần vợt với nhà vô địch Henri Cochet, học đánh bóng bàn, mặc quần áo bằng vải tweed và flannel, nghỉ mát ở vùng Pyrenees, xức nước hoa đậm đặc hiệu Coty và Chanel.

Cho đến thời điểm này vị Hoàng đế đã học hỏi được rất nhiều như một thanh niên thông minh cấp tiến người Pháp. Ông có ý định áp dụng những gì mình học được ở quê nhà.

Vào năm 1932, ở tuổi 19 Bảo Đại chính thức nắm ngôi vua tại Huế; hai năm sau ông cưới cô gái xinh đẹp Mariette-Jeanne Nguyễn Hữu Thị Lan, con gái của một thương gia giàu có ở Nam kỳ. Hoàng hậu Nam Phương là một người Công giáo, từng theo học tại Tu viện Aux Oiseaux ở Paris.

Bảo Đại lên ngôi nhưng ông không trị vì. Người Pháp (Đệ Tam Cộng hoà và Vichy) đã gạt bỏ những kêu gọi của ông về cải cách xã hội và kinh tế cũng như quyền tự quản chính trị cho người bản xứ. Họ đã nghĩ ra một ý hay là khuyến khích vị Hoàng đế nên chú tâm vào thể thao và giải trí.

Bảo Đại đang săn hổ gần ngôi biệt thự mùa hè của ông ở Đà Lạt khi người Nhật, vào đầu năm 1945, chính thức hoàn thành quá trình cai trị vùng thuộc địa này từ năm 1940. Họ phá tan cuộc vui của ông một cách bất ngờ, bắt ông làm tù nhân rồi đặt ông làm một vị vua bù nhìn - cho đến khi họ đầu hàng quân Đồng minh vài tháng sau đó.

Hồ - Kẻ Phiến Loạn

Vào lúc này, vận mệnh của Bảo Đại và của người đồng bào An nam của ông là Hồ Chí Minh đã gặp gỡ nhau lần đầu tiên.

Hai người có một sự tương phản sâu sắc. Vị Hoàng đế vẫn còn trẻ (lúc ấy mới 32), tròn trịa, sạch sẽ, vẻ mặt ôn hoà, thích mặc đồ thể thao gọn ghẽ của Tây phương. Hồ đang tuổi trung niên (55), gầy yếu (cao khoảng 1,5 mét), bộ râu chòm, đôi mắt nghiêm nghị, thường mặc chiếc áo ka-ki cũ sờn và mang giày vải. Hồ Chí Minh cũng từng sang học ở Pháp. Khi còn là một thanh niên, ông bị cảnh sát Pháp ở Đông Dương đưa đi lưu vong vì những hoạt động đấu tranh dân tộc của gia đình. Cha và anh ông bị bắt làm tù chung thân chính trị. Một người chị bị tuyên án chín năm khổ sai.

Tại Paris, Hồ (lúc ấy mang tên Nguyễn Ái Quốc) trở thành một phụ tá nhiếp ảnh, viết báo chống chủ nghĩa đế quốc. Ông cũng tham gia Đảng Cộng sản Pháp. Ông được gửi đi đào tạo tại Moscow, trở thành một viên chức của Cộng sản Quốc tế, tái xuất hiện ở Quảng châu vào năm 1925, ở đó ông đã giúp phái viên Nga là Borodin trong nỗ lực đầu tiên nhằm chiếm lấy Trung quốc của Cộng sản.

Từ Hồng Kông, vào năm 1931 Hồ Chí Minh đã thành lập Đảng Cộng sản Đông Dương lần thứ nhất. Người Anh tống giam ông một năm. Khi mãn hạn, ông tiếp tục thành lập những chi bộ Cộng sản trong nước mình. Nhật và Chiến tranh Thế giới thứ II đã cho ông một cơ hội lớn.

Áp dụng chiến thuật của mặt trận bình dân, Hồ thành lập tổ chức Việt nam Độc lập Đồng minh Hội. Tổ chức này vận động cuộc chiến tranh chống lại chính quyền Vichy của Pháp lẫn người Nhật, tụ tập được rất nhiều phần tử quốc gia người Đông Dương. Các nhân viên OSS của Hoa kỳ đã được thả xuống cùng với vũ khí để giúp phe của Hồ.

Bác Hồ

Trong thời gian người Pháp đang sắp sửa nắm lấy lại Đông Dương sau chiến tranh, Cộng sản Hồ vẫn đang là một vị anh hùng nổi tiếng, được biết đến với tên gọi Bác Hồ. Ông tuyên truyền đường lối Cộng sản "nhẹ nhàng", nói nhiều về tự do, dân chủ và cách tân. Bảo Đại thì lại ở trong một vị thế hoàn toàn khác biệt. Ông bị mang tiếng là đã "theo đuôi" với chính quyền Vichy của Pháp và cả người Nhật.

Người Pháp quay lại và bắt đầu thương lượng với nhà lãnh đạo Việt Minh. Đã có những gợi ý tế nhị rằng Bảo Đại phải ra đi - ông đã không được "ưa thích" mấy. Bảo Đại từ chức và Hồ lên nắm quyền.

Bảo Đại lưu lại Đông Dương một thời gian như một công dân bình thường mang tên Nguyễn Vĩnh Thụy và Đại biểu Danh dự của Chính phủ. Không ai trọng dụng ông cả. Ông ra nước ngoài và thả mình vào hưởng thụ và thể thao.

Dân Chơi

Ông dành phần lớn thời gian ở Cannes, tại khu nghỉ mát Riviera, ở đây ông đã mua lâu đài Château de Thorenc lộng lẫy (được biết là với giá 250 nghìn đô-la). Nhà xe của ông gồm có một chiếc Lincoln mui trần màu xanh nhạt, một chiếc Limousine hiệu Citroen đen, một chiếc xe đua một chỗ ngồi hiệu Simca "Gordoni" màu xanh, một chiếc xe hai chỗ ngồi bóng bẩy của Ý, một chiếc thể thao Simca-8. Ông còn có vài chiếc mô-tô. Ông luôn giữ những chiếc xe này chạy "chuẩn xác như đồng hồ."

Ông thường lui tới những quán rượu và sòng bài, hút liên tục loại thuốc lá Gauloise rẻ tiền, đãi bạn bè rượu Champagne và trứng cá Caviar, chơi bài Roulette với những thẻ cược mệnh giá 10 nghìn Franc ("Hoàng thượng thua đúng theo đẳng cấp của ngài", một nhân viên chia bài nhận xét). Đôi khi ông còn chỉ huy một ban nhạc Jazz, sai người thư ký của mình đi điều đình với những phụ nữ lọt vào mắt ông. ("Ông nội tôi có 125 người vợ và 300 người con," Bảo Đại từng nói với một phóng viên. "Tôi có một vài tình nhân thì đã sao?") Ông chơi Golf tạm được và là một kiện tướng chơi bài Bridge. Là một thiện xạ súng trường và súng ngắn, ông thường bày trò thi bắn với những nhân viên trong lâu đài.

Trong khi đó ở Đông Dương người Pháp phá bỏ cam kết với Hồ Chí Minh và đang lúng túng đối phó với phong trào quốc gia do Cộng sản cầm đầu. Họ kêu gọi Bảo Đại quay về để giúp tập hợp dân chúng chống lại mối đe doạ Đỏ. Họ hứa sẽ cho Việt Nam một nền độc lập tiệm tiến bên trong khối Liên hiệp Pháp. Bảo Đại nghe theo. Vào ngày 8 tháng 3 năm 1949, ông đã ký văn bản thành lập một nước Đông Dương do ông làm quốc trưởng. Khi ông từ biệt vùng Riviera bình yên hoa lệ để trở về nơi nguy hiểm của đất nước đang bị tàn phá vì nội chiến, ông cười toe toét và nói: "Tôi hi sinh tính mạng mình". Những người Cộng sản Pháp nguyền rủa ông: "Cet empereur des boites de nuit" (một tên vua hộp đêm).

Ông để lại Hoàng hậu Nam Phương cùng với hai con trai và ba con gái tại Château de Thorenc.

Chính Khách

Bảo Đại quay về Đông Dương đã khoảng một năm. Ông đã đạt được vài tiến bộ nhưng rất chậm chạp và vô cùng khó khăn. Người Pháp đã hứa cho chính phủ của ông thêm quyền hạn, nhưng chúng chỉ rất mơ hồ và đôi khi chỉ là những quyền nhỏ nhặt đến ngu xuẩn. Một điểm bất đồng giữa Bảo Đại và Cao uỷ Pháp Léon Pignon là ngôi dinh thự cao uỷ tại Sài Gòn. Đấy là một cung điện của triều đình xưa, và trong mắt của người dân bản xứ, đây là một biểu tượng vĩ đại. Bảo Đại muốn sử dụng nó để ở, và ông đã phải ở xa thành phố vì sợ bị mất mặt nếu phải ở một nơi khác. Người Pháp, với thái độ quan liêu bướng bỉnh, đã từ chối không chia phần ngôi nhà, nhưng có tin rằng họ sẽ thực hiện trong thời gian ngắn.

Một thất vọng khác nữa là nỗ lực của Bảo Đại trong việc triệu tập những nhân vật có khả năng làm bộ trưởng và những quan chức khác. Một phần là vì phần đông người Việt chỉ muốn đứng bên lề hoặc sợ sự khủng bố của Việt Minh. Một phần là do hệ quả từ sự thất bại của người Pháp, trong quá khứ lẫn hiện tại, trong việc đào tạo đủ người bản xứ để nắm giữ chính quyền. Dường như Bảo Đại đang mong muốn Hoa kỳ gây áp lực đến người Pháp để họ nới lỏng vấn đề này.

Thất bại nặng nề nhất là nhịp độ quá chậm chạp trong việc tuyển mộ quân đội Việt nam. Chính phủ Bảo Đại đến nay chỉ mới thành lập được 4 tiểu đoàn, gồm khoảng 4 nghìn quân.

Vùng Quyết Định

Mặc dù lực lượng của Hồ Chí Minh (gồm 70 nghìn quân chính quy được trang bị đầy đủ gần như quân Pháp, cộng thêm 70 nghìn quân du kích tinh nhuệ và một lực lượng dân quân không rõ quân số được trang bị nghèo nàn) đã bị đẩy lùi khỏi những khu vực trung tâm như Hà Nội ở phía Bắc Việt nam, các quan chức Pháp cho biết rằng "tình hình đang phát triển không thuận lợi mấy."

Tổng tư lệnh Pháp Marcel Carpentier tìm cách quét quân đội Hồ Chí Minh ra khỏi khu vực đông dân cư của những đồng bằng sông Mekong và sông Hồng. Đây là những khu vực sản xuất lúa gạo tốt nhất và vì thế là nguồn cung cấp lương thực tốt nhất cho quân phiến loạn. Bằng đường hàng không và đường bộ, người Pháp cũng giữ một phòng tuyến gồm các căn cứ dọc theo biên giới Trung quốc, nơi nguồn hàng viện trợ cho Hồ phải đi qua.

Phương pháp đánh và rút trong rừng rậm và đầm lầy thì hợp với chiến thuật du kích. Ban ngày người Pháp kiểm soát khoảng phân nửa vùng làng quê; và nếu họ muốn, họ có thể thọc sâu bất cứ nơi nào họ muốn, mặc dù bị tổn thất vì phục kích. Nhưng vào ban đêm, quân Pháp lại rút vào các căn cứ và đồn bót. Lúc ấy quân của Hồ Chí Minh tiến hành trộm cắp, khủng bố dân làng, thu gom thuế (2 phần 5 sản lượng thu hoạch của nông dân), và kiểm soát hầu hết vùng đồng quê.

Người Pháp nhấn mạnh rằng khó khăn về quân sự là trở ngại quan trọng nhất, và quân đội phương Tây phải khắc phục nó. Với trang bị đầy đủ của Hoa kỳ, khoảng 150 triệu đô-la hoặc hơn nữa, họ nghĩ rằng sẽ bẻ gẫy Hồ Chí Minh trong vòng ba năm. Nếu không có hậu thuẫn trên, họ có thể bị tan rã trong vòng một năm; và đương nhiên, Bảo Đại cũng sẽ bị cuốn theo cơn đổ vỡ.

Giải Pháp Cục Bộ

Nhìn chung, đồng minh mới của Hoa kỳ ở Đông nam Á là một thế lực yếu đuối. Và liên minh này là điều mỉa mai của lịch sử. Cũng chính chính quyền Hoa kỳ này đã từng bỏ rơi những người Quốc gia Trung quốc vì họ không mạnh lắm thì giờ đây lại theo đuổi quyết định nửa tháng trước nhằm bảo vệ một vị vua ăn chơi và một đại diện cuối cùng và tệ hại nhất của chủ nghĩa thực dân vũ trang của người da trắng ở châu Á.

Dù thế, Đông Dương cần phải được bảo vệ - nếu có thể bảo vệ được. Cũng như Đài loan, vị trí cuối cùng của những người Quốc gia Trung quốc, nơi có lợi thế mà Đông Dương không có được - một chính phủ vững mạnh, một lực lượng tự vệ mạnh mẽ, và một vị thế chiến lược dễ tự vệ. Quyết định của Hoa kỳ dấn thân vào một dự án đầy hoài nghi như một người bảo vệ Đông Dương là kết quả của quan điểm là phải làm một điều gì đó để ngăn cản Chủ nghĩa Cộng sản tại châu Á. Nhưng chính sách của Hoa kỳ ở Đông Dương là một chiến dịch không đồng bộ. Chỉ khi nào họ nhìn được toàn cảnh vấn đề Đông nam Á, chỉ khi nào họ giúp đỡ tất cả những chính phủ đang bị đe doạ, thì Hoa kỳ mới có hành động đúng nghĩa của một chiến binh hoặc một chính khách.