2008 Không phải là một năm may mắn cho Trung Quốc

Ngoại trừ hai tuần gần như hoàn hảo trong thời gian diễn ra Olympic, Trung Quốc đã bị sóng gió dập vùi trong những tin tức đen đủi, bao gồm các cuộc náo loạn, một trận động đất và giờ đây là thứ sữa bột độc hại và những đứa trẻ mắc bệnh.

Bắc Kinh - Làm sao mà mọi sự có thể thay đổi nhanh tới mức như vậy?

Đúng một tháng trước, Trung Quốc đang trình diễn lễ bế mạc Olympic, tắm trong vầng hào quang của một mẻ lưới những huy chương vàng và lời khen ngợi khắp nơi về việc tổ chức Thế vận hội Mùa hè gần như hoàn hảo.

Hôm nay nước này lại đang vật lộn với cơn khủng hoảng khác trong một năm, ngoài hai tuần của tháng Tám, đã bị lấp đầy với những vụ bê bối, thiên tai, và những rối loạn sắc tộc.

Việc phát giác ra thứ sữa bột trẻ em pha trộn độc chất giết chết ít nhất là bốn đứa trẻ Trung Quốc và gây bệnh cho 53.000 em khác đã bộc lộ về những kẻ cai trị không những chỉ với vấn đề còn đọng lại trong ký ức về kiểm soát chất lượng một cách nghiêm túc mà còn là một sự đe doạ có tính thách thức chính trị. Các giới chức phải đối mặt với mối nghi ngờ rằng họ đã biết về cơn khủng hoảng từ một tháng trước, song đã che giấu người tiêu dùng để tránh gây chấn động tới không khí nhộn nhịp của Olympic.

Cơn khủng hoảng đã giáng một đòn đặc biệt nặng nề, phần nào bởi những hậu quả đã lan ra quá rộng. Những thương hiệu bị ô uế đều được biết đến trong toàn quốc và được cho là tốt nhất ở Trung Quốc. Các tin tức đến sau khi có những vụ bê bối và một chiến dịch quy mô vận động trước đó để cải thiện chất lượng sản phẩm Trung Quốc. Và, dẫu cho nhiều bậc cha mẹ có thể nổi giận, thì nó cũng đã ảnh hưởng tới những "hoàng đế bé nhỏ" được cưng chiều của thế hệ một con ở Trung Quốc.

Tại Viện Nghiên Cứu Thủ Đô về Trẻ Em ở Bắc Kinh vào hôm thứ Ba, một hàng dài các bậc cha mẹ đã chờ đợi để được kiểm tra mẩu máu và siêu âm cho con mình bằng ngân sách của chính phủ. Những trạm y tá cấp thời được thiết lập trong dãy hành lang để giúp cho đám đông đang chờ đợi.

Tình trạng bối rối đặc biệt cho nhiều người là dấu hiệu cho thấy có quá nhiều các nhà sản xuất đã dính líu vào vụ việc trong khi đã được các cơ quan kiểm định trợ giúp, rằng những cảnh báo đã bị phớt lờ, và những hiểu biết về tình trạng giả mạo xem ra đã lan rộng. Những gì đã khởi đầu vào tháng này, là khi các tin tức về một công ty đơn lẻ, Tập đoàn Tam Lộc [Sanlu Group], đã bán ra loại sữa bột có chứa hóa chất công nghiệp melamine để làm gia tăng hàm lượng chất đạm trong sữa khi đo lường, tin tức này đã nổi lên nhanh chóng trong nhiều ngày với sự dính líu tới 22 công ty.

Danh tiếng của Trung Quốc đã bị ô uế. Đài Loan, Singapore, Nhật Bản, Malaysia, Brunei và thậm chí xa xôi như Gabon cũng đã cấm hoặc trả lại các sản phẩm sữa, cà phê gói và chocolate của Trung Quốc. Hoa Kỳ hiện không cho phép nhập khẩu các sản phẩm bơ sữa Trung Quốc, song Cơ quan Thực phẩm và Dược phẩm đã tăng cường kiểm nghiệm các loại kẹo và món tráng miệng từ Á châu.

Tang Zhongjun, cha của bé Fukun 18 tháng tuổi, cho biết gia đình ông đã sử dụng các sản phẩm sữa hiệu Tam Lộc từ khi con trai họ mới sinh vì danh tiếng tuyệt vời của những loại này. Một số công ty có dính líu đã được cân nhắc về độ an toàn tương tự song họ không phải là đối tượng của các cuộc kiểm tra.

Thế nhưng bốn tháng trước, Fukun bắt đầu bị nôn oẹ, tỏ ra đau đớn vì tiêu chảy và có vấn đề khi đi tiểu. Cha mẹ bé đã đưa bé tới bốn bệnh viện và dần dần phát hiện ra rằng bé có ba viên sỏi lớn trong thận.

"Mẹ nó đã khóc nhiều lắm, rồi sụt cân," ông Tang kể. "Nó vẫn đau đớn và tiếp tục suy sụp". Ông Tang cho biết là ông không có kế hoạch kiện ra toà nếu như chính phủ bồi thường cho gia đình đầy đủ.

Melamine cũng nằm trong tâm điểm của một vụ bê bối vào năm ngoái, trong đó những con vật cưng ở Bắc Mỹ đã chết sau khi ăn thức ăn gia súc được sản xuất tại Trung Quốc. Theo tường trình, thì thứ hoá chất được đưa thêm vào bởi những nhà cung cấp vô liêm sỉ nhằm làm cho sản phẩm của họ có vẻ như giàu protein. Ăn vào chất melamine, thứ được sử dụng trong quy trình sản xuất chất dẻo và phân bón, có thể gây ra suy dinh dưỡng và tổn hại đến thận.

Những vụ bê bối về kiểm định chất lượng hàng hóa của Trung Quốc trước đây bao gồm kem đánh răng, hải sản, vỏ xe, dược phẩm và đồ chơi trẻ em. Các nhà phân tích cho biết họ đã nhấn mạnh tới mặt tiêu cực của hệ thống chính trị mà trong đó trách nhiệm bị hạn chế và những xung đột quyền lợi xảy ra tràn lan.

"Đảng Cộng sản có lẽ có khả năng làm dịu tình hình căng thẳng vào lúc này," ông Alfred Chan, một giáo sư của trường Đại học Western Ontario nhận xét. "Mối nguy hiểm là ở chỗ nhiều thứ tích tụ lại tại một điểm bùng nổ cuối cùng. Đây là một vấn đề dễ gây xúc động đang ảnh hưởng lớn tới dân chúng, người ta đã nhận được nhiều tin tức trên báo chí và truyền thông và và phô bày cho đảng thấy một quan niệm rất không tốt".

Người dân Trung Quốc đang ngày càng quyết đoán hơn, và chính phủ không thể đơn giản tiếp tục kiềm chế những tin tức không thuận lợi cho họ được nữa. Internet đã bùng lên với những lời bình luận phản ánh nỗi lo sợ và căm giận của các bậc cha mẹ.

"Đâu rồi những kẻ liên quan có trách nhiệm kiểm tra chất lượng sữa?" Đó là câu hỏi của một người dùng có bí danh là myy8206 tại diễn đàn thảo luận xici.net. "Phải lôi họ ra mà bắn bỏ!".

Xướng ngôn viên truyền hình nổi tiếng Liu Yiwei, trong một cột báo của tờ nhật báo Thượng Hải, đã hỏi vì sao những người kiểm tra không giám sát việc sản xuất thực phẩm cẩn thận như họ từng giám sát hệ thống truyền thông. Phim ảnh "không làm con người bị thương hay cướp đi sinh mạng của họ, ông viết. "Vì sao các giới chức không thể kiểm tra được sữa bột trẻ em một cách ngặt nghèo giống như họ đang kiểm duyệt phim ảnh?".

Vụ bê bối về sữa là vấn đề hắc búa mới nhất đối với các nhà lãnh đạo trong khi họ đã phải vật lộn với một trận bão vào tháng Hai, những vụ náo loạn ở Tây Tạng vào tháng Ba, cuộc rước đuốc Olympic bị trục trặc vì những hành động phản kháng vào tháng Tư và một trận động đất khủng khiếp ở Tứ Xuyên vào tháng Năm.

Trung Quốc đã trở thành một hình mẫu cho nhiều nước đang phát triển khi đưa được hàng triệu người thoát khỏi cảnh nghèo đói. Thế nhưng những cải cách kinh tế và xã hội đã lao nhanh về phía trước so với cải cách chính trị.

Các cá nhân có thế lực thường nắm cả các chức vụ kinh tế và chính trị quan trọng. Ví dụ như nữ chủ tịch tập đoàn Tam Lộc, người vừa bị sa thải, cũng là một đảng viên cao cấp của Đảng Cộng sản ở địa phương.

"Thực tế ở Trung Quốc là hoàn toàn không có sự tách biệt", theo lời Arthur Kroeber, biên tập viên tờ China Economic Quarterly đóng tại Bắc Kinh, "Nó là căn bệnh dịch của cả nước".

Đặc biệt đáng chê trách là những ý kiến cho rằng các quan chức địa phương và các thành viên hàng đầu trong hội đồng quản trị công ty đã được cảnh báo về sự cố này trong tháng Ba, hay thậm chí sớm hơn. Thế nhưng với chút ít sức ép từ các cử tri, cổ đông, một hệ thống truyền thông độc lập, hay các luật sư bảo vệ người tiêu dùng, những người có trách nhiệm dường như đã cảm thấy ít có nhu cầu để công bố chuyện đó sớm hơn.

Các nhà điều tra hoàn toàn không giải thích chuyện gì đã xảy ra, nhưng những nhà phân tích ngờ rằng có một lệnh cấm gần như toàn bộ đối với những tin tức bất lợi trước Olympic nên đã dẫn tới sự che đậy vụ việc để gây nên nguy hiểm sinh mạng thêm cho hàng ngàn trẻ em nữa.

Tam Lộc có phần sở hữu 43% bởi Tập đoàn Hợp tác kinh doanh Fonterra của New Zealand. Hãng bơ sữa khổng lồ này đã cho biết họ nhận ra được các sự cố với sản phẩm của Tam Lộc vào tháng Tám, vài tuần trước khi công luận được biết, và đã thúc ép phía đối tác Trung Quốc và các quan chức địa phương công bố thông tin đó, nhưng phía Trung Quốc đã từ chối.

Cơn khủng hoảng còn gợi lên rằng, ngay trong lúc các nhà lãnh đạo cao cấp đã cố đưa ra một lời đe doạ, họ có thể đã vô tình tạo nên một mối đe doạ khác. Các chuyên gia kinh tế cho rằng ít nhất phần trách nhiệm đối với cơn khủng hoảng sữa này có thể vạch ra nỗi lo sợ của Đảng Cộng sản rằng giá cả lương thực lên cao hơn có thể làm nổi lên các hành động phản kháng. Điều đó làm cho các quan chức không khuyến khích việc gia tăng giá cả, hoặc sẽ đưa ra những mức giá ấn định. Các nhà cung cấp, do không thể nâng giá trong khi giá của họ đã lên cao, nên đã rơi vào tình trạng chịu sức ép phải làm gian dối cẩu thả.

Trong lúc vụ bê bối nổi lên dữ dội, đảng đã trở lại những chiến thuật phản công đánh trả làm giảm thiệt hại theo lối truyền thống. Họ cho bắt 19 người và sa thải một số quan chức, bao gồm người lãnh đạo lâu năm của cơ quan kiểm tra trọng yếu của chính phủ. Đảng này còn hạn chế việc đưa tin tức về vụ bê bối lên các phương tiện thông tin chính. Và đảng đã cảnh báo các luật sư đang cố thay mặt các nạn nhân để bảo vệ quyền lợi cho họ.

"Chúng tôi đã được lệnh không được nói chuyện với báo chí nước ngoài", đó là lời một luật sư được ủy quyền đang cố gắng trợ giúp các nạn nhân giành được khoản bồi thường.

Nhiều chiến thuật tương tự như vậy đã được sử dụng để dẹp yên nỗi tức giận trước các công trình xây dựng trường học kém chất lượng sau khi có một số lượng bất bình thường những trẻ em bị chết trong trận động đất ở Tứ Xuyên. Song với mỗi cơn khủng hoảng nghiêm trọng, theo một số nhà phân tích, tình hình lại càng trở nên khó khăn hơn trong việc kiềm chế sự giận dữ bên dưới bề mặt của một xã hội bị xé nát bởi nạn tham nhũng, bất công và suy thoái môi trường.

"Có rất ít nhà lãnh đạo doanh nghiệp hay các giới chức địa phương thực sự biết lo lắng về chất lượng môi trường hoặc hàng hóa tiêu dùng", đó là nhận xét của ông Cheng Li, thành viên cao cấp với Viện Brookings tại Washington. "Ở một thời điểm nào đó, điều này sẽ gây nên một thảm họa chính trị thực sự".

Ba Sàm’s Blog